नवी दिल्ली/भुवनेश्वर, २ जुलै (पीटीआय) – भारताने इंग्रजी भाषेला अनेक शब्द दिले आहेत. पण ‘जगरनॉट’ इतका वजनदार शब्द कदाचितच दुसरा नसेल.
भगवान जगन्नाथापासून व्युत्पन्न झालेला हा शब्द १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून कोणत्याही मोठ्या आणि जबरदस्त शक्ती किंवा वस्तूला सूचित करण्यासाठी वापरला जातो – हा भगवान जगन्नाथाच्या विशाल रथाचा संदर्भ आहे, जो दरवर्षी पुरीमध्ये भाविकांकडून तीन किलोमीटरच्या प्रवासात एका वार्षिक भक्ती सोहळ्यात ओढला जातो. या वर्षीची यात्रा, जी २७ जून रोजी सुरू झाली, ती ५ जुलै रोजी संपेल. जगरनॉटसोबतच, भारतीय भाषांनी इंग्रजीला शॅम्पू, मुल्लीगटॉनी सूप, कमरबंद, जोधपूरस आणि दरोडेखोर यांसारख्या अनेक शब्दांनी समृद्ध केले आहे.
संशोधक आणि इतिहासकार अनिल धीर यांच्या मते, ‘जगरनॉट’ हा शब्द दोन शक्तींचा संघर्ष, दोन जगांमधील भेट आहे: इंग्रजी भाषिक पश्चिम आणि भारत.
धीर यांनी पीटीआयला सांगितले की, “रेव्हरेंड क्लॉडियस बुकानन हे पहिले ब्रिटिश अधिकारी होते ज्यांनी १८०० च्या दशकाच्या सुरुवातीला ब्रिटन आणि युनायटेड स्टेट्स दोन्ही ठिकाणी ‘जगरनॉट’ हा शब्द लोकप्रिय केला. बुकानन हे भारतात नियुक्त असलेले अँग्लिकन चॅपलेन होते आणि भारतातील ख्रिश्चन मिशनचे कट्टर समर्थक होते.”
या धर्मगुरुने हा शब्द नकारात्मक अर्थाने वापरला. ते पुढे म्हणाले, “त्यांनी ‘जगरनॉट’ या शब्दाला काहीतरी धोकादायक, हिंसक आणि एक रक्तरंजित धार्मिक पंथ म्हणून पाहिले. कारण १८०० च्या दशकात रथयात्रा उत्सवादरम्यान भगवान जगन्नाथाच्या रथाच्या चाकाखाली येऊन अनेकांनी आत्महत्या केली होती.”
जगन्नाथ संस्कृतीचे संशोधक भास्कर मिश्रा यांच्या मते, जगन्नाथ हा शब्द ‘जगत’ (विश्व) आणि ‘नाथ’ (स्वामी) या दोन शब्दांचे संयोजन आहे. धार्मिक ग्रंथांमध्ये त्याची उत्पत्ती असली तरी, गेल्या तीन शतकांपासून हा शब्द अशा एका अविचल शक्तीसाठी वापरला जातो जी आपल्या मार्गातील प्रत्येक गोष्टीला चिरडून पुढे जाते.
ऑक्सफर्ड इंग्रजी डिक्शनरीनुसार, ‘जगरनॉट’ या नामाचा सर्वात आधीचा ज्ञात वापर १६०० च्या दशकाच्या मध्यभागी झाला होता. ओईडी (OED) नुसार जगरनॉटचा सर्वात जुना पुरावा १६३८ चा आहे, लेखक डब्ल्यू ब्रूटन यांच्या “न्यूज फ्रॉम द ईस्ट-इंडिज” किंवा “ए वॉयज टू बंगाल” या प्रसिद्ध कार्यात.
दक्षिण भारतातील एका लोकप्रिय खाद्यपदार्थ साखळीला आपले नाव देण्याव्यतिरिक्त, मार्वल कॉमिक्सनेही जगरनॉटला लोकप्रिय केले आहे. “एक्स-मेन” कॉमिक पुस्तकातील एक काल्पनिक पात्र जगरनॉटकडे अलौकिक शक्ती आणि टिकाऊपणा आहे.
ओडिशाचे तत्कालीन मुख्यमंत्री नवीन पटनायक यांनी १ डिसेंबर २०२२ रोजी मेक इन ओडिशा कॉन्क्लेव्हमध्ये गुंतवणूकदारांना आवाहन केले आणि म्हटले, “या, जगरनॉटमध्ये सामील व्हा.” जगन्नाथ या शब्दाने आणखी एक इंग्रजी शब्द, ‘जॅकोनेट’ला देखील जन्म दिला आहे.
जॅकोनेट हे एक हलके, सुती कापड आहे जे मूळतः पुरीमधून आले होते. हा शब्द १८ व्या शतकाच्या मध्यभागी इंग्रजी शब्दसंग्रहात आढळला. ऑक्सफर्ड डिक्शनरीनुसार, जॅकोनेट हे “जगन्नाथाचे किंवा कटक येथील जगन्नाथपुरीचे, जिथे ते मूळतः तयार केले जात होते” याचे एक विकृत रूप आहे.
हिंदीमधूनही अनेक इतर शब्द आले आहेत. ‘शॅम्पू’ हा शब्द १८ व्या शतकातील आहे. तो ‘चंपो’ या हिंदी शब्दातून आला आहे, ज्याचा अर्थ दाबणे किंवा मालिश करणे आहे. ‘दरोडेखोर’ हा हिंदीतील ‘डकैती’ या शब्दाचा एक सोपा प्रकार आहे, ज्याचा अर्थ दरोडा आहे.
जोधपूरस, राजस्थानमधील शहराच्या नावावरून, घोडेस्वारीसाठी परिधान केल्या जाणाऱ्या ट्राउझर्सना सूचित करते. मांड्यांच्या आसपास सैल आणि घोट्याजवळ घट्ट असलेले हे पॅंट जोधपूरचे राजकुमार प्रताप सिंग यांनी लोकप्रिय केले होते, ज्यांनी १८९७ मध्ये राणी व्हिक्टोरियाच्या डायमंड ज्युबिली सोहळ्यादरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित पोलो सामन्यांमध्ये ते परिधान केले होते.
त्याचप्रमाणे, ‘खाकी’ हा शब्द, जो हलक्या टॅन रंगाचा आहे, जगातील अनेक सैन्यांद्वारे वाळूच्या प्रदेशात छलावरण प्रदान करण्यासाठी परिधान केलेल्या विविध गणवेशांशी संबंधित आहे.
मुल्लीगटॉनी सूप, जे त्याच्या सुरुवातीच्या इंग्रजी वापरकर्त्यांसाठी उच्चारण्यास अवघड वाटले असेल, ते तमिळ पाककृतीतून आले आहे. हे नाव तमिळ शब्द ‘मिळगु’ (काळी मिरी) आणि ‘तन्नीयर’ (पाणी) या शब्दातून आले आहे – ज्याचा शाब्दिक अर्थ मिरपूड पाणी आहे.
कमरबंद हा शब्द हिंदुस्तानी ‘कमरबंद’चे इंग्रजी रूप आहे, जो मूळतः फारसीतून आला आहे. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेसच्या लेक्सिको डिक्शनरीनुसार, हा शब्द १७ व्या शतकाच्या सुरुवातीला भारतातून इंग्रजी शब्दसंग्रहात आला. यात ‘कमर’ (कंबर) आणि ‘बंद’ (बंद करणे किंवा बांधणे) हे शब्द एकत्र येतात. इंग्रजीमध्ये, कमरबंद हे पुरुषांच्या टक्सीडो किंवा इतर औपचारिक पोशाखाचा भाग म्हणून परिधान केले जाणारे कमरपट्टा आहे.
भाषा, असे म्हणतात, एक नदी आहे: वाहणारी आणि तिला जे काही मिळते ते शोषून घेणारी. दिवसाच्या शेवटी, हे सर्व “टिकिटी-बू” (ठीक आहे, बाबू) आहे. ऑक्सफर्ड डिक्शनरी म्हणते की हे कदाचित हिंदी “ठीक है ‘ऑल राईट'” मधून आले आहे.
Category: ब्रेकिंग न्यूज
SEO Tags: #स्वदेशी, #बातम्या, #जगरनॉट, #संस्कृती, #भाषा, #इंग्रजी_शब्द, #जगन्नाथ, #रथयात्रा, #भारतीय_संस्कृती, #वारसा