OTT પ્લેટફોર્મ્સ જેમકે Netflix, Amazon Prime, તથા Disney+ Hotstar ના પ્રસારો સાથે, બિંજ-વોચિંગ એટલે કે એક પછી એક ઍપિસોડ્સ જોવા હવે સામાન્ય થઇ ગયું છે. આ ફટાફટમાં આનંદ અને ભાગ્યે જ મળતી શાંતિ આપે છે, પણ તજજ્ઞો ખાસ કરીને યુવાનોમાં તેની માનસિક આરોગ્ય પર પડતી અસર અંગે ચેતવણી આપી રહ્યા છે.
શું છે બિંજ-વોચિંગ?
બિંજ-વોચિંગ એ છે – એકથી વધુ ઍપિસોડ અથવા આખો સીઝન એક જ બેઠકીમાં જોવો. Statista (2024) ની સર્વે મુજબ, ભારતમાં 73% દર્શકો દર સપ્તાહે ઓછામાં ઓછું એકવાર બિંજ-વોચિંગ કરે છે – તેમાંના ઘણાએ ત્રણ કલાકથી વધુ સમય જુએ છે.
માનસિક આરોગ્ય માટે ચિંતાજનક લક્ષણો
મનોવિજ્ઞાનો અનુસાર, બિંજ-વોચિંગ નીચેના કેટલાક માનસિક આરોગ્ય પ્રશ્નો સાથે સંકળાયેલું છે:
- ઊંઘમાં વિક્ષેપ: મોડે સુધી જોવાની આદતે કુદરતી ઊંઘના ચક્રને બગાડે છે, સ્ક્રીન પરથી આવતું નીલ પ્રકાશ મેલેટોનિનને ઘટાડે છે, જેના કારણે નિદ્રાહિનતા થાય છે.
- ચિંતા અને ડિપ્રેશન: ભારે કે ઉત્તેજક સામગ્રીનું અતિપ્રમાણમાં સેવન ચિંતાને વધારે છે, iar શો પૂરો થયા બાદ ખાલીપાની લાગણી ડિપ્રેશન તરફ દોરી શકે છે.
- સામાજિક વિમુખતા: ઘણા લોકો વાસ્તવિક મિલન-જુલન કરતાં સ્ક્રિનને પસંદ કરે છે, પરિણામે માનવ સંબંધો અને ભાવનાત્મક સુખાકારી ઘટે છે.
શું માટે અમે વારંવાર જોઇએ છીએ?
મનોચિકિત્સકો કહે છે કે, દરેક ઍપિસોડના ક્લિફહેન્જર અને રિવોર્ડ આધારિત કથાવાસન મગજના આનંદ કેન્દ્રોને સક્રિય કરે છે, જેને “ડોપામિન લૂપ” કહેવામાં આવે છે. OTT પ્લેટફોર્મ્સ autolay તથા recommender systems મારફતે લોકોને જોડાયેલા રાખે છે.
તજજ્ઞોની દૃષ્ટિ
ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ ડૉ. અર્પિતા સેથ જણાવે છે, “બિંજ-વોચિંગ હાનિકારક નથી એવું લાગતું હોઈ શકે, પણ ઘણા વખત તે અપ્રસન્નતા અથવા એકાંતના સામનો કરવા માટેનું કોપિંગ મેકેનિઝમ બની જાય છે. અતિશય કરવા થી તે વાસ્તવિકતા થી દૂર લઈ જાય છે”.
આગળનું માર્ગ: સંતુળન જાળવો
પૂરેપૂરો છોડી દેવું જરૂરી નથી, પણ નવા નિયમો તથા સંતુળન જરૂરી છે. કેટલીક સલાહો:
- દૈનિક સ્ક્રીન-ટાઇમ લિમિટ નક્કી કરો
- સુતાં પહેલા જોવું ટાળો
- હળવા અથવા ઉત્સાહદાયક વિષય પસંદ કરો
- ડિજિટલ વિશ્વથી બહાર વાસ્તવિક મળા-જુલા ને અગત્ય આપો
આગળ વધવું
વેબ સિરીઝ ધરાવતી મનોરંજન અને કળાનું રૂપ ધારણ કરે છે, પણ વધુ પડતું સેવન હાનિકારક બને છે. આધુનિક યુગમાં “જાગૃતિ અને જાણકાર સેવન” દ્વારા જ આપણો સુખાકારી બચાવી શકાય.