मुंबई, ७ डिसेंबर (पीटीआई) — भारताचे माजी मुख्य न्यायाधीश बी. आर. गवई यांनी सांगितले की अनुसूचित जातींसाठी आरक्षणात क्रीमी लेयर तत्त्व लागू करावे, अशी त्यांनी दिलेल्या निर्णयातील टिप्पणीमुळे त्यांना स्वतःच्या समाजाकडून “मोठ्या प्रमाणात टीका” सहन करावी लागली आहे।
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा संदर्भ देत गवई म्हणाले की, आंबेडकरांनी आरक्षणाची तुलना मागे पडलेल्या व्यक्तीला सायकल देण्याशी केली होती. त्यांनी विचारलं की आंबेडकरांनी असं कधी म्हटलं होतं का की त्या व्यक्तीने सायकल कधीच सोडू नये? गवई म्हणाले की तसे आंबेडकरांचे मत नव्हते।
अलीकडेच निवृत्त झालेले गवई मुंबई विद्यापीठात “समान संधी निर्माण करण्यासाठी सकारात्मक कृतीची भूमिका” या विषयावर व्याख्यान देत होते।
आंबेडकरांना त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त श्रद्धांजली अर्पण करताना गवई म्हणाले की ते फक्त भारतीय संविधानाचे शिल्पकार नव्हते, तर त्यातील आरक्षण व्यवस्थेचेही जनक होते।
गवई म्हणाले, “बाबासाहेबांच्या मते, आरक्षण म्हणजे जणू कुणी दहाव्या किलोमीटरवर आहे आणि कुणी शून्यावर आहे. शून्यावर असलेल्या व्यक्तीस सायकल दिली पाहिजे जेणेकरून तो लवकर दहाव्या किलोमीटरवर पोहोचेल आणि नंतर दोघेही बरोबर चालू शकतील. पण त्यांनी असं कधी विचारलं का की त्या व्यक्तीने सायकल कधीच खाली ठेवू नये?”
ते पुढे म्हणाले, “माझ्या मते, हे बाबासाहेब आंबेडकरांनी संरचिलेल्या सामाजिक आणि आर्थिक न्यायाच्या संकल्पनेशी सुसंगत नाही.”
गवई म्हणाले की इंद्रा साहनी प्रकरणात क्रीमी लेयर तत्त्व स्पष्ट केले गेले असून, एका प्रकरणात त्यांनी स्वतःच हे तत्त्व अनुसूचित जातींनाही लागू व्हायला हवे असे म्हटले होते।
या तत्त्वानुसार आर्थिक व सामाजिकदृष्ट्या प्रगत असणाऱ्या व्यक्तींना, ते मागासवर्गीय असले तरी, आरक्षणाचा लाभ मिळू नये।
या निर्णयामुळे स्वतःच्या समाजाकडून त्यांच्यावर “मोठ्या प्रमाणात टीका” झाली असून, त्यांनी स्वतः आरक्षणाचा फायदा घेऊन सर्वोच्च न्यायालयात पोहोचल्याचा आणि नंतर क्रीमी लेयर लागू करण्याची बाजू मांडल्याचा आरोप झाला।
परंतु हे टीकाकार हेही जाणत नाहीत की उच्च न्यायालय किंवा सर्वोच्च न्यायालयातील संवैधानिक पदांसाठी कोणतेही आरक्षण नसते, असे गवई म्हणाले।
ते म्हणाले, “CJI किंवा मुख्य सचिवांचा मुलगा आणि ग्रामपंचायत शाळेत शिकणाऱ्या मजुराचा मुलगा — यांना एकाच निकषावर मोजणे संविधानातील समतेची कसोटी पूर्ण करू शकते का?”
गवई म्हणाले की मागील ७५ वर्षांत “निश्चितच सकारात्मक कृतीने मोठी भूमिका बजावली आहे।”
ते म्हणाले, “मी देश–विदेश प्रवास केला असून अनेक अनुसूचित जातींतील लोकांना मुख्य सचिव, पोलिस महासंचालक, राजदूत व उच्चायुक्त होताना पाहिले आहे।”
गवई म्हणाले की महाराष्ट्र हा समाजसुधारकांचा प्रदेश असून “आधुनिक भारताच्या विचारांचा जन्मस्थळ” म्हणता येईल।
ते म्हणाले, “आपण ज्योतिबा आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या समाजातील विषमता दूर करण्याच्या कार्याबद्दल जाणतो।”
ते म्हणाले, समाजात महिलांवर सर्वाधिक अत्याचार होत असताना फुले दाम्पत्यांनी त्यांच्यासाठी शिक्षणाचे दरवाजे उघडले. पीटीआय AVI KRK GK